حسن صباح (۴۶۴ قمری - ۲۶ ربیع الثانی۵۱۸ قمری) از ایرانیانی بود که در دوره سلجوقی قیام کردند. مذهب وی و پیروانش شیعهاسماعیلیهنزاریه بود که شاخه ای از پیروان امامان است اما به هفت امام اعتقاد داشتند و امامت را بعد از جعفر صادق حق فرزند وی اسماعیل دانسته و او را موعود (آخر الزمان) و امام آخر می دانستند. مرکز قدرت اینان در مصر بود که خلفای فاطمیمصر این مذهب را در این کشور رسمی اعلام کرده بودند.

زندگی

حسن بن علی بن محمد بن جعفر بن حسین بن محمد صباح حِمَیری (=حسن صباح که در تاریخ معروف به سیدنا نیز هست) همان طور که خود می گوید مذهب شیعه اثنی عشری داشت و اهل ری بود. پدرش او را به مدرسهٔ امام موفق (نیشابور) برد تا نزد او تحصیل کند. در بعضی منابع از حسن صباح، عمر خیام و خواجه نظام الملک به عنوان سه یار دبستانی یاد شده است.

پس از تحصیل به مصر رفت و آنجا با خلیفه فاطمی، المستنصر بالله ملاقات کرد. فرقهٔ او را نزاریه نیز می نامند زیرا او بر سر جانشینی المستنصر با امیر الجیوش مخالف بود. المستنصر دو پسر داشت به نام های نزار و مستعلی. او ابتدا پسر اولش نزار را جانشین خود کرد اما با مخالفت امیرالجیوش، مستعلی را به عنوان جانشین خود اعلام کرد. اختلافات آن ها هم از همین جا شروع شد. طبق اعتقاد اسماعیلیان نصب اول قبول است و نصب دوم باطل. سپس به ایران آمد و از آنجایی که کلامی آتشین و پرنفوذ داشت روز بروز بر طرفدارانش افزوده شد. بعد از یک دوره طولانی و تسلط بر منطقه الموت، قلعه های زیادی در سراسر ایران تصرف کرد. مهم ترین این قلعه ها قلعه الموت در نزدیکی ۵۰۰ متری روستای گازرخان

حسن صباح در پی بیماری کوتاهی، در ۲۶ ربیع الثانی۵۱۸ قمری درگذشت. او را در نزدیکی قلعه الموت به خاک سپردند. مقبره او، که بعداً کیابزرگ امید و دیگر رهبران نزاریه ایران نیز در آنجا دفن شدند، تا هنگامی که به دست مغولان ویران گشت، زیارتگاه اسماعیلیان نزاری بود.^[۱]

مذهب باطنی

طرفداران حسن صباح به او اعتقاد بسیار داشتند و دستوراتش را کاملاً اجرا می نمودند. اما دشمنانشان آنها را ملحد می نامیدند (ملحد = کافر، این کلمه اسم مفعول کلمهٔ لحد است و علت این که مسلمانان اسماعیلیان را ملحد می خواندند این بود که گمان می بردند پذیرفتن عقاید اسماعیلیان مانند آن است که انسان خود را دفن کند و سنگ لحد را بروی خود بگذارد). تحقیق و پژوهش دربارهٔ این فرقه، مخصوصا باطنیان الموت کار دشواری است؛ زیرا باید مطالب را از بین صدها لعن و نفرین و تعریف و تمجید دریافت.

علت نامیده شدن آنها به باطنی سه مورد ذکر شده:

1. چون طرفداران حسن صباح دین خود را مخفی می کردند به باطنی معروف شدند.
2. آنها معتقد بودند که آنچه را که در دین شان به آن اعتقاد دارند از باطن قرآن و معانی درونی دین برداشت می کنند و بنابراین باطنی نامیده شدند.
3. هدف باطنی انها بازگردانیدن ایران به شکوه و عظمت پیش از حمله اعراب بود.

هدف اصلی حسن صباح بازگردانیدن ایران به شکوه و عظمت پیش از حمله اعراب بود و از آنجایی که حسن صباح یک دین جدید را ترویج می کرد و با خلفای عباسی و حکام سلجوقی دشمن بود، بنابراین در ایران مخالفان بسیاری پیدا کرد و خلفای عباسی بر ضد او رسالاتی سرشار از دروغ منتشر می کردند و او را فردی خون خوار و ستمکار معرفی می نمودند.

فدائیان

شیوهٔ حسن صباح در از بین بردن مخالفان کشتن مستقیم افراد به همراه جانفشانی قاتل بود. مکتب صباح که به الموتیان نیز شناخته می شد، به نام فدائیان معروف بود. آنها اولین افرادی بودند که هدف را برتر از وسیله می دانستند^[۲] و به خود اجازه می دادند با تظاهر و تزویر، به سازمان دشمن نفوذ کنند. آن ها فقط مخالفان خود را که برای گسترش فرقه اسماعیلیه خطر ناک می دیدند می کشتند، هر چند مسائل ناشی از اشغال ایران و فساد روزافزون خلفای عباسی در رشد و گسترش این جنبش بی تاثیر نبود. فداییان باطنی، بسیاری از سران سلجوقی را کشتند و این کار را نیز در زمان جانشینان حسن صباح از جمله کیابزرگ امید ادامه دادند. نهضت آنان نزدیک به ۹۵ سال ادامه داشت تا اینکه هلاکوخان شعلهٔ این جنبش را خاموش کرد و آخرین رهبر آنان که رکن الدین خورشاه نام داشت را به قتل رسانید. البته بعضی آن ها را به نام حشاشین می شناسند که اشتباه است زیرا حشاشین، حشیش فروش بودند وحشیش رابه صورت دارو می فروختند نه برای آدم کشی آن ها هیچ گاه از زهر و تیر استفاده نمی کردند و هیچ گاه از پشت به کسی خنجر نمی زدند^{[نیازمند منبع]} اگر چه گاهی اوقات گرفتار مامورین می شدند یا کار آن ها با زهر و تیر راحت تر می شد. این فرقه در ده سطح طراحی شده بود^{[نیازمند منبع]} و به افراد در سطوح پایین تر گفته می شد که قرآن علاوه بر معنای ظاهری معانی عمیق تر و نهفته ای نیز دارد. پیروان حسن صباح، فدائیان ودوستان خوانده می شدند. در آخرین سطح (امامت)، فرد همه چیز را حتی تجربه های شخصی خویش را تنها در صورتی می پذیرد که عقل بر آن حکم دهد.^{[نیازمند منبع]} عقاید بدین حد سخت گیرانه تنها در عده ای از اندیشه های بودایی دیده می شود. حسن صباح عقیده داشت همهٔ افراد توانایی رسیدن به بالاترین سطح را ندارند و بنابراین بیشتر افراد را در رده های پایین و برای اطاعت از اوامر خویش نگاه می داشت.

بسیاری از سازمان های زیرزمینی مانند روشن ضمیران و فراماسونری شیفتهٔ حسن صباح و سازماندهی او بوده اند.